हाम्रो चुनावले नै सही र गलत, राम्रो र नराम्रोको भेद खडा गर्छ। होइन भने, अस्तित्वको तहमा हेर्दा यहाँ सबैको अस्तित्व उत्तिकै छ।

मनले सही र गलतको चुनावमार्फत सम्बन्ध स्थापित गर्छ। मनको संसारमा तुलना छ, तर्क छ, कारण र परिणाम छन्। त्यसैले मन विज्ञान हो—किनकि विज्ञानले पनि वस्तु, घटना र सम्बन्धलाई छुट्याएर बुझ्ने, मापन गर्ने र निष्कर्षमा पुग्ने काम गर्छ।

तर आत्मा वा चेतना चुनावबाट सम्बन्ध स्थापित गर्दैन; चेतनाले अस्तित्वलाई त्यसकै रूपमा देख्छ। त्यसैले चेतना धर्म हो—कुनै सम्प्रदाय वा कर्मकाण्डको अर्थमा होइन, अस्तित्वको मूल स्वभावसँगको साक्षात्कारको अर्थमा।

मनले गरेको प्रत्येक चुनावको पछाडि केही प्राप्त गर्ने चाहना हुन्छ। राम्रो रोजेपछि अझ राम्रोको चाहना बाँकी रहन्छ, सुख पाएपछि अझ बढी सुखको खोज सुरु हुन्छ। त्यसैले मनको चुनावको अन्तिम परिणाम दुःख हुन सक्छ, किनकि चाहना कहिल्यै पूर्ण हुँदैन।

चेतनाको तहमा भने प्राप्त गर्नुपर्ने कुनै लक्ष्य हुँदैन। त्यहाँ सुख प्राप्त गर्ने चाहना पनि हुँदैन र दुःखबाट भाग्ने प्रयास पनि हुँदैन। त्यसैले त्यहाँ दुःख छैन—तर त्यसलाई सुख पनि भन्न मिल्दैन।

मन विज्ञान हो – किनकि उसले भेद गरेर जान्दछ।
चेतना धर्म हो -किनकि उसले भेदभन्दा पर अस्तित्वलाई देख्दछ।

मनले सोध्छ – “के सही हो?”
चेतनाले देख्छ –“जे छ, त्यही छ।”

मन चुनाव हो ।
चेतना साक्षी हो ।

अन्तिम बोध

सायद मानिसको सबैभन्दा ठूलो द्वन्द्व यही हो –
ऊ मनबाट संसारलाई बुझ्न खोज्छ, तर शान्ति चेतनामा खोजिरहेको हुन्छ ।

मनलाई संसार चलाउन विज्ञान चाहिन्छ ।
तर आफूलाई बुझ्न चेतना चाहिन्छ ।

विज्ञानले संसारलाई बुझाउँछ ।
धर्मले आफूलाई बुझाउँछ ।
मनले भेद देखाउँछ ।
चेतनाले अस्तित्व देखाउँछ ।

र जब चेतनाले देख्न थाल्छ,
त्यहाँ जित्नुपर्ने केही हुँदैन,
हार्नुपर्ने केही हुँदैन,
पाउनुपर्ने केही हुँदैन ।

केवल अस्तित्व हुन्छ र त्यसको साक्षी चेतना।