१. मुहूर्त – संस्कृतिको साझा भावना

शपथग्रहण होस् वा विवाह, डाक्टरको अपरेशन होस् वा विद्यालयको समय – सबैमा समय तोकिन्छ । तर मुहूर्त हेरेर शपथग्रहणको समय तोकिँदा विरोध किन ? यो प्रश्नमा विचार गर्दा एउटा महत्त्वपूर्ण सत्य देखिन्छ ।

मुहूर्त कुनै एक धर्मको मात्र सम्पत्ति होइन । हिन्दूमा पञ्चाङ्ग हेरिन्छ, इस्लाममा बरकतको समय मानिन्छ, क्रिस्चियनमा आइतबार पवित्र छ, बौद्धमा पूर्णिमाको महत्त्व छ । शब्द फरक छ, भावना एउटै छ – शुभ समयमा शुभ कार्य गर्ने मानवीय स्वभाव ।

नेपालको संविधानले धर्मनिरपेक्षतालाई सनातनदेखि चलिआएको धार्मिक र सांस्कृतिक संरक्षण भनेर परिभाषित गरेको छ । अर्थात् मुहूर्त हाम्रो सांस्कृतिक पहिचानको अंग हो, यसलाई निषेध गर्ने कुनै संवैधानिक आधार छैन ।

२. धर्म – मनुष्यको गरिमाको स्रोत

विज्ञानले मनुष्यलाई परमाणुको संयोजन मात्र भन्छ । यसले ‘कसरी’ को उत्तर दिन्छ तर ‘किन बाँच्ने’ को उत्तर दिँदैन । मनुष्यको गरिमा, उद्देश्य र अर्थ – यी सबै धर्मले दिलाएको छ ।

सबै धर्मको मूल सार एउटै छ – प्रेम, करुणा, सत्य र न्याय । भाषा, स्थान र संस्कृति फरक भएकाले अभिव्यक्ति फरक देखिन्छ । हिन्दूको ‘धर्म’, इस्लामको ‘दीन’, क्रिस्चियनको ‘Faith’ – भाव एउटै, नाम फरक ।

तर यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा बुझ्नु जरुरी छ – जोबाट जति धेरै राम्रो हुने सम्भावना हुन्छ, त्यसको नराम्रो पक्ष पनि उत्तिकै शक्तिशाली हुन्छ । लोकतन्त्रले स्वतन्त्रता दिन्छ तर भ्रष्टाचार पनि ल्याउन सक्छ, ल्याइरहेको पनि छ । विज्ञानले औषधि दिन्छ तर परमाणु बम पनि बनाउँछ । धर्मले गरिमा दिन्छ तर दुरुपयोग भयो भने हिंसा पनि निम्त्याउन सक्छ । साधन नभई साधन चलाउने मनुष्यको नियत निर्णायक हुन्छ ।

३. विचारले संसार बनाउँछ

उपनिषद्मा भनिएको छ – ‘यथा दृष्टि, तथा सृष्टि।’ जस्तो दृष्टि, उस्तै सृष्टि।
बुद्धले भने – ‘मन नै सबै कुराको मूल हो ।’
आधुनिक मनोविज्ञानले पनि यही पुष्टि गर्छ – हाम्रो विचारले हाम्रो वास्तविकता बनाउँछ ।

डरको मान्छेलाई सबैतिर खतरा देखिन्छ, प्रेमको मान्छेलाई सबैतिर सुन्दरता ।
शंकाको मान्छेलाई सबैतिर षड्यन्त्र, कृतज्ञताको मान्छेलाई सबैतिर आशीर्वाद ।
संसार बदल्न बाहिर होइन, भित्र जानुपर्छ । त्यसैले सबै धर्मले मन शुद्ध गर्न भन्छन् ।

४. चेतनाको श्रेणीक्रम र शाकाहारको दर्शन

चेतना सर्वत्र छ – ढुंगामा पनि, वनस्पतिमा पनि, पशुमा पनि, मनुष्यमा पनि । विज्ञानको भाषामा भन्दा इलेक्ट्रनमा पनि गति र ऊर्जा छ । क्वान्टम भौतिकशास्त्रले भन्छ – पदार्थ र चेतना छुट्टिँदैनन् । पूर्वीय दर्शनमा यसलाई ‘सर्वं खल्विदं ब्रह्म’ भनिन्छ।

यसैबाट शाकाहारको स्वाभाविक दर्शन जन्मन्छ – कम चेतना भएको प्राणीको उपयोगले जीवन चल्छ भने किन विकसित चेतनाशील प्राणीको हत्या गर्ने ? यो कुनै बाहिरबाट थोपरिएको नियम होइन, भित्रबाट उत्पन्न भएको अनुभूति हो ।

यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण भेद छ – शाकाहारी ‘बन्नु’ र शाकाहारी ‘हुनु’ । बन्नु भनेको बाध्यता हो, हुनु भनेको चेतनाको स्वाभाविक विकास हो । जब हामी सबै प्राणीमा आफूलाई देख्छौं, शाकाहारको भाव स्वतः उत्पन्न हुन्छ ।

५. निष्कर्ष – विज्ञान र धर्म, दुई पाइला एउटै यात्रामा

विज्ञान र धर्म प्रतिस्पर्धी होइनन् । विज्ञानले ‘कसरी’ भन्छ, धर्मले ‘किन’ भन्छ । दुवैको आफ्नै ठाउँ छ, दुवै मानव जीवनका अपरिहार्य अंग हुन् ।

लोकतन्त्रमा बहुमतको शासन हुन्छ तर अल्पमतको अधिकार पनि संरक्षित हुन्छ । त्यसैगरी समाजमा बहुसंख्यकको संस्कृतिको सम्मान हुनुपर्छ र अल्पसंख्यकको पहिचान पनि जोगिनुपर्छ ।

अन्तमा, मनुष्यको विचार जस्तो छ, यो संसार उसलाई उस्तै देखिन्छ । त्यसैले संसार सुन्दर बनाउन विचार सुन्दर बनाउनु पर्छ । र विचार सुन्दर बनाउन – धर्म, दर्शन र ज्ञानको यात्रा अनिवार्य छ ।