हामी मानिसहरू प्रायः आफूलाई यस संसारको सबैभन्दा बुद्धिमान् र विकसित प्राणी मान्छौं। तर के हामीले कहिल्यै सोचेका छौं कि हाम्रो यो धारणा हाम्रो सीमित इन्द्रियहरूको परिणाम मात्र हुन सक्छ? जब हामी संसारमा जीवहरूको संख्या हेर्छौं – १० क्विन्टिलियन कीराहरू, २० क्वाड्रिलियन कमिलाहरू, तुलनामा मात्र ८ अर्ब मानिसहरू – तब हामीलाई आफ्नो स्थान बुझ्न मद्दत मिल्छ।
सीमित धारणाको संसार
मानव आँखाले ३८० देखि ७०० न्यानोमिटर सम्मको प्रकाश तरंग मात्र देख्न सक्छ। यो सम्पूर्ण विद्युत चुम्बकीय स्पेक्ट्रमको एक सानो अंश मात्र हो। माहुरीले पराबैंगनी किरण देख्छ, सर्पले इन्फ्रारेड संवेदन गर्छ, चमेरोले अल्ट्रासाउन्ड सुन्छ। के यसको मतलब तिनीहरू हामीभन्दा “कम विकसित” छन्? वा तिनीहरू आफ्नो संसारमा फरक तरिकाले बाँचिरहेका छन्?
हाम्रो वैज्ञानिक यन्त्रहरूले हाम्रो क्षमता विस्तार गरे तापनि, ती पनि सीमित छन्। ब्रह्माण्डको ९५% भाग डार्क म्याटर र डार्क एनर्जीले बनेको छ, जुन हामीलाई पूर्णतया अदृश्य र अबोध्य छ। आधुनिक भौतिकशास्त्रले ११ वटा आयामहरूको सम्भावना देखाउँछ, तर हामी मात्र तीन स्थानिक र एक कालिक आयाममा बाँधिएका छौं।
अन्य जीवहरूको बुद्धिमत्ता
कमिलाको समाजमा फेरोमोन मार्फत जटिल संचार नेटवर्क छ। तिनीहरू खेती गर्छन्, युद्ध गर्छन्, सामूहिक निर्णय लिन्छन्। माहुरीले गणितीय सटीकताका साथ षट्कोणीय छाना बनाउँछन् र नृत्य मार्फत जानकारी साझा गर्छन्। अष्टपस (octopus) जस्ता प्राणीहरू जटिल समस्या समाधान गर्न सक्छन्। हात्ती र कौवाहरूमा आत्म-चेतना र औजार प्रयोगको क्षमता छ।
के यी सबै जीवहरूको आफ्नै “consciousness” र “reality” छैन? के तिनीहरूको संसार हाम्रो भन्दा कम वास्तविक छ?
अदृश्य सभ्यताको सम्भावना
अब यो गहिरो प्रश्न उठ्छ: के यस्ता जीवहरू पनि हुन सक्छन् जसलाई हामी देख्न वा संवेदन गर्न नै सक्दैनौं? हामी आफूभन्दा कम सक्रिय इन्द्रिय भएका जीवहरूको बारेमा मात्र जान्दछौं किनभने तिनीहरू हाम्रो धारणाको दायरामा पर्छन्। तर के कुनै यस्तो सभ्यता छ जो हामीभन्दा बढी विकसित छ तर अर्कै आयाममा अवस्थित छ?
जस्तै कमिलाले आफ्नो सम्पूर्ण colony को ठूलो चित्र बुझ्न सक्दैन, त्यस्तै हामी पनि कुनै विशाल “cosmic colony” को एक सानो भाग मात्र हुन सक्छौं। ऊर्जा-आधारित जीवन, डार्क म्याटर entities, वा अन्य आयामहरूमा बसोबास गर्ने प्राणीहरूको सम्भावना विज्ञानले खारेज गर्दैन।
विनम्रताको पाठ
पूर्वीय दर्शनहरूले सदियौंदेखि यो कुरा भनिरहेका छन्हि – न्दू धर्ममा देवता र गन्धर्वहरू अर्कै लोकमा छन्, बौद्ध धर्ममा ३१ भुवनहरू छन्, जैन धर्ममा विभिन्न आयामहरूको वर्णन छ। आधुनिक विज्ञानले समानान्तर ब्रह्माण्ड, क्वान्टम रियलम्स, र बहुआयामी सिद्धान्तहरू प्रस्तुत गर्दैछ।
यी सबै हामीलाई एउटै पाठ सिकाउँछन्: विनम्रता।
हामीले थाहा नपाएको, देख्न नसकेको, र बुझ्न नसकेको धेरै कुरा छ। हाम्रो वर्तमान ज्ञान र क्षमता – चाहे त्यो जतिसुकै उन्नत होस्—सम्पूर्ण वास्तविकताको एक सानो झ्यालबाट हेरिएको दृश्य मात्र हो।
निष्कर्ष
वास्तविकता हाम्रो इन्द्रिय र यन्त्रले नपुगेको धेरै फराकिलो हुन सक्छ। संख्यामा कम तर हामीभन्दा बढी विकसित सभ्यताहरू हुन सक्छन्। अथवा त्यस्ता रूपहरूमा जीवन अवस्थित छ जुन हाम्रो कल्पनाभन्दा पर छ।
यो सोच हामीलाई अहंकारबाट मुक्त गर्छ र ब्रह्माण्डप्रति विस्मय र सम्मान जगाउँछ। विज्ञान र दर्शन दुवैले हामीलाई यही सिकाउँछन्र – हस्यको सामना गर्दा, विनम्र रहौं। किनभने जे हामीले जान्दछौं, त्यो भन्दा जे हामीले जान्दैनौं, त्यो असीम रूपमा बढी छ।
“The more I learn, the more I realize how much I don’t know.” — अल्बर्ट आइन्स्टाइन